arhiv

U burnoj istoriji Crne Gore pri dvorskim kancelarijama dinastija koje su upravljale ovim prostorom (Vojislavljevići, Balšići, Crnojevići i Petrovići), formirala se i čuvala arhivska dokumentacija. Bogata arhivska građa obrazovala se u hodu minulih vjekova i pri rezidentnim sjedištima vjerskih zajednica koje su djelovale i djeluju u Crnoj Gori. (Cetinjska mitropolija, Barska nadbiskupija, Kotorska biskupija i Islamska vjerska zajednica.) Uz dinastičke i konfesionalne arhive, formiraju se i gradski arhivi još od srednjeg vijeka pa do savremenog doba. Ipak, tek nakon priznanja Knjaževine Crne Gore na Berlinskom kongresu 1878. kao samostalne države, nastupila je potreba za formiranjem državnog arhiva u kome bi se čuvala arhivska akta državnih institucija.

Na inicijativu knjaza Nikole I Petrovića formirana je 1895. godine na Cetinju državna arhiva. U ovom nadleštvu čuvale su se arhivalije državnih nadleštava u sistemu organa državne uprave Crne Gore. Državna arhiva bila je ustrojena na osnovu normativnih pravnih akata koje je formulisao Filip Kovačević, upravitelj dvorske biblioteke. Sa austro-ugarskom okupacijom Crne Gore 1916. i stvaranjem jugoslovenske državne zajednice 1918. god. prestaje da postoji Državna arhiva kao državna institucija. 

U međuratnom razdoblju, formiran je na Cetinju 1926. godine Državni muzej. U sklopu Državnog muzeja obrazovano je Arhivsko odjeljenje. Isto odjeljenje nema status pravnog lica, već je ustrojeno kao sektor Državnog muzeja. U Arhivskom odjeljenju Državnog muzeja čuvala se arhivska dokumentacija dinastije Petrović- Njegoš ( Dvorska arhiva), kao i arhivalije nekadašnjih institucija bivše crnogorske države (Senata, Ministarstva unutrašnjih djela, finansija, vojske, pravde, prosvjete i crkvenih djela, Velikog Suda, Glavne Državne Kontrole) i drugih organa državne uprave iz vremena prije 1918.

Formiranje savremene arhivske službe u Crnoj Gori otpočelo je nakon svršetka II svjetskog  rata. Odlukom Vlade Narodne Republike Crne Gore formiran je 1949. Istorijski arhiv u Kotoru. U kotorskom arhivu čuvaju se arhivska akta u kontinuitetu od 1326. god. do savremenog društvenog razdoblja. Upravo stoga arhivska akta kotorskog arhiva su od izuzetnog  društvenog i naučnog značaja. Državni arhiv na Cetinju formiran je  u skladu sa zakonom od 6. decembra 1951. koji je usvojen odlukom Vlade Crne Gore. U narednom razdoblju pristupiće se formiranju opštinskih arhiva, i to : u Bijelom Polju (1955.), Herceg- Novom (1956.), Nikšiću (1959.), Budvi (1976.), Podgorici (1980.), Beranama i Baru (1986.). U cilju regulisanja rada arhivske službe Izvršno vijeće (Vlada) Crne Gore usvojiće 1963. Zakon o arhivskoj djelatnosti, da bi ovaj pravni akt već 1978. bio zamijenjen novim zakonom. Ipak, sve do 1992. arhivska služba u Crnoj Gori decentralizovana je i nije objedinjena u jedinstvenu instituciju. Arhivi su samostalna pravna lica. Državni arhiv na Cetinju će 1963. dobiti novo ime : Arhiv Socijalističke Republike Crne Gore. Ovaj naziv ostaće u službenoj upotrebi sve do 1992. Dok su se Arhiv SR Crne Gore na Cetinju i Istorijski arhiv u Kotoru tretirali kao republičke javne ustanove iz oblasti kulture, opštinski arhivi tretirani su  kao institucije u sistemu lokalne samouprave. Zakon o arhivskoj djelatnosti od 9. juna 1992. izvršio je centralizaciju arhivske službe u Crnoj Gori. Svi arhivski centri objedinjeni su u jedinstvenu ustanovu, Državni arhiv Crne Gore, sa sjedištem na Cetinju. Državni arhiv je dobio status organa državne uprave. U narednom periodu formirani su  novi opštinski arhivi kao odjeljenja Državnog arhiva na Cetinju, i to: u Pljevljima, Kolašinu, Mojkovcu, Andrijevici, Plavu, Rožaju, Žabljaku, Danilovgradu i Ulcinju. U julu 2010. usvojen je novi zakon o arhivskoj djelatnosti, koji je i sada pravno važeći i obavezujući pravni i normativni akt. Ovaj zakon nije donio značajne promjene u organizaciji arhivske službe u Crnoj Gori, jer je centralizovan sistem arhivske službe  ustanovljen 1992. ostao i dalje nepromijenjen.